“Economische voorspoed wordt gehinderd door industrieŽn waarvan de gevestigde belangen zo groot zijn, dat zij iedere vernieuwing verstikken. De financiŽle industrie is waarschijnlijk een goed voorbeeld.”

John Kay

Wat is rente?

Rente is een vergoeding die degene die een geldbedrag leent betaalt aan de uitlener van het bedrag, ter compensatie voor het beschikbaar stellen ervan. De gangbare manier om rente (of interest) te berekenen is als percentage van het geleende bedrag, de hoofdsom. Renteberekening is meestal gekoppeld aan een vast tijdsinterval (maandelijks, per kwartaal, jaarlijks, etc.). Zonder toevoeging van een periode wordt met een rentepercentage meestal de rente op jaarbasis bedoeld.

Rente is in de eerste plaats een vergoeding voor het risico dat een lener loopt dat de uitgeleende hoofdsom niet wordt terugbetaald. Daarnaast wordt rente gezien als compensatie voor het ongemak van het niet kunnen besteden van het uitgeleende geld aan andere doeleinden (opportunity cost).

Soorten rente

In de manier van berekenen van rente kan onderscheid worden gemaakt tussen enkelvoudige en samengestelde rente. Bij samengestelde rente wordt het bedrag aan te betalen rente voor elke nieuwe periode berekend als percentage van de hoofdsom plus de som van alle voorgaande rentebetalingen. Bij enkelvoudige rente wordt voor iedere periode de rente alleen berekend over de hoofdsom.

De Kunst Reserve Bank maakt ook gebruik van enkelvoudige rente; mocht u uw kunstwerk na verloop van tijd willen terugwisselen voor Euro’s, dan ontvangt u bij de Kunst Reserve Bank 10% enkelvoudige rente op jaarbasis.

Behalve positieve rente kan rente ook in een negatieve waarde worden uitgedrukt. In dat geval wordt gesproken over demurrage. Bij toepassing van demurrage wordt geld dus met het verstrijken van de tijd niet méér, maar minder waard. Dit geeft een prikkel om geld zo snel mogelijk uit te geven, en dus handel te stimuleren. In de geschiedenis is deze werking van demurrage meerdere malen succesvol toegepast in tijden van economische crises.

Rente in het nieuws

Verschillende rentetarieven worden regelmatig in het nieuws genoemd. Meestal gaat het dan om de rentetarieven die gehanteerd worden door de centrale banken (zie ook Wat doet een centrale bank?). Het belangrijkste tarief dat door de Europese Centrale Bank wordt gehanteerd is de herfinancieringsrente, ook wel refi- of reporente (van refinancing of repossession rate) genoemd. Dit is de minimale rente die de centrale bank hanteert voor het uitlenen van geld aan commerciële banken. Zo bepaalt dit rentetarief voor een belangrijk deel de tarieven die commerciële banken kunnen doorberekenen aan hun eigen klanten en aan andere banken.

Andere belangrijke rentetarieven van de ECB zijn de depositorente en de marginale beleningsrente. De depositorente is de rente die commerciële banken ontvangen als ze een tijdelijk overschot aan geld op hun rekening bij de centrale bank zetten. De marginale beleningsrente is hiervan de directe tegenhanger: het rentetarief dat commerciële banken moeten betalen wanneer ze op zeer korte termijn tijdelijk geld willen lenen bij de centrale bank. Deze tarieven zijn afgeleid van de herfinancieringsrente, die precies tussen deze twee tarieven in ligt. Samen vormen deze een bandbreedte van rentetarieven van de ECB, waarbij de depositorente de ‘bodem’ en de marginale beleningsrente het ‘plafond’ van de geldmarkt.

De Euribor (Euro Interbank Offered rate) is het gemiddelde rentetarief dat een bepaalde groep van commerciële banken in de Europese Monetaire Unie rekent wanneer ze aan elkaar geld uitlenen. Dit benchmarktarief is voor een groot deel afhankelijk van de herfinancieringsrente. Het is ook een indicator van het onderlinge vertrouwen tussen commerciële banken.

Rente en religie

Het gebruik van rente is waarschijnlijk al vele duizenden jaren oud. Hoewel alom toegepast, is het heffen van rente door de eeuwen heen een discutabele activiteit gebleven. Afhankelijk de tijdsgeest en religieuze of culturele opvattingen was en is het vragen van een vergoeding voor het uitlenen van geld in sommige bevolkingsgroepen ten strengste verboden of slechts oogluikend toegestaan.

In de tijd van de oude Grieken beschreef Aristoteles (384-322 BC) in zijn Politika rente –“de geboorte van geld uit geld” – als de meest gehate en verderfelijke wijze om welvaart te verkrijgen.

In de middeleeuwen was het heffen van rente in het Christendom verboden. De Italiaanse dichter Dante Alighieri (1265-1321) verkondigde zelfs dat er voor renteheffers een speciale plek diep in de hel was gereserveerd. Ook Joden mochten over onderling uitgeleend geld geen rente heffen, maar het berekenen van rente over leningen aan niet-Joden werd wel toegestaan. Dit leidde ertoe dat leden van de Joodse gemeenschap vaak een belangrijke rol als geldverschaffers en later als bankiers innamen.

In grote delen van de Islamitische wereld wordt het heffen van rente nog steeds als zondig gezien. Renteloosheid is dan ook een van de belangrijkste kenmerken van Islamitisch bankieren. In de praktijk worden er echter wel op andere manieren vergoedingen voor het uitlenen van geld in rekening gebracht.

Hernieuwde discussie

In de nasleep van de economische crisis van 2008 lijkt de discussie rond de systemische effecten van rente weer volop aangewakkerd. Het voornaamste -zwaar versimpelde- argument tegen het gebruik van rente is dat wanneer banken van leners eisen dat zij de hoofdsom en rente terugbetalen, maar deze rente vervolgens niet terugbrengen in circulatie en dus niet beschikbaar maken voor het uitvoeren van nieuwe economische activiteit, er in feite een voortdurende concentratie van geld plaatsvindt binnen een steeds kleiner wordende groep mensen.

Een groeiend aantal actiegroepen voeren campagne voor hernieuwde studie van alternatieve economische modellen waarin geen gebruik wordt gemaakt van rente. Het ontbreken van rente is bijvoorbeeld een van de belangrijkste kenmerken van het Mathematically Perfected Economy (MPE) model. Renteloos cooperatief bankieren, zoals door de JAK Medlemsbank wordt gedaan, groeit ook in populariteit.

 Demurrage in Wörgl
Een Wörgl Schilling, met bij te plakken zegels
Een Wörgl Schilling, met bij te plakken zegels
Het bekendste voorbeeld van het gebruik van demurrage -negatieve rente- is dat in het Oostenrijkse dorpje Wörgl in 1932. Toen de burgemeester hier gedurende een zware economische crisis de toepassing van demurrage op een lokale munteenheid introduceerde, nam het economische verkeer een enorme vlucht en herstelde de lokale economie wonderbaarlijk. Om het geld zijn waarde te laten behouden, moest maandelijks voor 1 cent een geldigheidszegel gekocht en op het biljet geplakt worden. Naburige dorpen kopieerden het concept, maar het feestje was voorbij toen de Oostenrijkse centrale bank haar monopolie op het uitgeven van een munteenheid bij het Hooggerechtshof succesvol ten gelde maakte en de Wörgl Schilling werd verboden.
Coöperatie Kunst Reserve Bank — Overtoom 256, 1054JA Amsterdam — T. 06 1226 3331 — info@kunstreservebank.nl